THÔNG HIỂU GIA ĐÌNH – ĐỒNG CẢM: ĐẶT MÌNH VÀO VỊ TRÍ CỦA NGƯỜI KHÁC
Trong cuộc sống, điều một người cần nhất không hẳn là một lời khuyên đúng, một cách giải quyết thật nhanh hay một câu trả lời thật logic. Chúng ta hay cần có một người chịu dừng lại để hiểu cảm xúc của mình. Bởi khi cảm thấy mình được lắng nghe và không bị phán xét, con người thường tự nhiên hạ xuống sự phòng vệ, mở lòng và nói ra những điều sâu bên trong. Đồng cảm chính là chiếc cầu nối giúp hai người đến gần nhau theo cách ấy.
Bạn có thể từng nhìn thấy một người bị đau và theo bản năng cũng nhăn mặt, thấy một đứa trẻ bật cười rồi mình cũng mỉm cười theo, hoặc nhìn thấy người khác buồn mà trong lòng tự nhiên chùng xuống. Con người có khả năng cảm nhận trạng thái của người khác thông qua nét mặt, giọng nói, ánh mắt, cử chỉ và nhiều tín hiệu rất tinh tế trong giao tiếp. Nhưng đồng cảm không chỉ là “cảm thấy giống họ”. Quan trọng hơn, đó là khả năng bước ra khỏi góc nhìn của mình để thử nhìn sự việc bằng đôi mắt của người đang đối diện.
Đồng cảm không có nghĩa là đồng ý
Nhiều người ngại đồng cảm vì nghĩ rằng nếu mình nói “Mẹ hiểu con buồn” thì có nghĩa là mình đang bênh con, hoặc nếu nói “Anh hiểu em đang rất mệt” thì có nghĩa là mình đồng tình với mọi điều người kia làm. Thực ra không phải vậy.
Đồng cảm là hiểu trước khi đánh giá. Bạn có thể không đồng ý với lựa chọn của con, không cho rằng cách cư xử của bạn đời là đúng, nhưng vẫn có thể hiểu rằng phía sau hành động ấy đang có một cảm xúc, một nhu cầu hoặc một nỗi khó khăn nào đó. Khi chúng ta có thể nói với chính mình rằng “Có thể trong hoàn cảnh của họ, họ đã cảm nhận như vậy”, chúng ta đã bắt đầu bước ra khỏi chiếc khuôn chỉ nhìn mọi chuyện theo tiêu chuẩn của bản thân.
Có những chuyện đối với mình chỉ là “có vậy thôi”, nhưng với người khác lại có thể là cả một ngày buồn. Một món đồ chơi bị em lấy đi có thể rất nhỏ đối với người lớn, nhưng với một đứa trẻ đang khóc, đó có thể là điều khiến con cảm thấy bị mất đi thứ mình yêu thích và không được ai hiểu. Một câu than “Hôm nay em mệt quá” của người bạn đời có thể nghe rất bình thường, nhưng đôi khi phía sau câu nói ấy là cả một ngày dài họ đã cố gắng chịu đựng.
Vì thế, thay vì vội nói “Có gì đâu mà buồn”, “Chuyện nhỏ thế cũng khóc”, hay “Ai mà chẳng mệt”, hãy thử chậm lại một chút. Không phải để nuông chiều cảm xúc của người khác, mà để họ biết rằng cảm xúc của họ đã được nhìn thấy.
Muốn con mở lòng, trước hết hãy để con cảm thấy mình được hiểu
Một đứa trẻ đang khóc vì bị bạn từ chối chơi cùng có thể không cần cha mẹ phân tích rằng “Con phải mạnh mẽ lên”. Khi con đang tức giận vì em làm hỏng món đồ mình yêu thích, điều đầu tiên con cần có thể chỉ là một người bình tĩnh nói: “Mẹ biết con đang rất tức giận vì món đồ này quan trọng với con.”
Sau khi cảm xúc đã được gọi tên và đón nhận, cha mẹ mới có thể cùng con nhìn lại: chuyện gì đã xảy ra, con có thể làm gì khác, và lần sau nên xử lý thế nào. Thấu hiểu trước, hướng dẫn sau không khiến trẻ trở nên yếu đuối hay ích kỷ; ngược lại, nó giúp trẻ học cách nhận biết cảm xúc của chính mình và dần biết quan tâm đến cảm xúc của người khác.
Trẻ học đồng cảm từ chính những trải nghiệm rất nhỏ trong gia đình. Khi con buồn, cha mẹ không chế giễu. Khi con sợ, cha mẹ không vội gạt đi. Khi con mắc lỗi, cha mẹ vẫn có thể nghiêm túc nhưng không làm con cảm thấy mình là một đứa trẻ tồi tệ. Và khi cha mẹ mắc lỗi, một lời “Bố mẹ xin lỗi con” cũng là một bài học rất sâu sắc về cách con người đối xử với nhau.
Lắng nghe không chỉ là nghe lời nói
Có những người nghĩ rằng mình đã lắng nghe, bởi họ nghe đầy đủ từng câu người khác nói. Nhưng lắng nghe thật sự còn là chú ý đến những điều nằm phía sau câu nói ấy.
Một người nói “Không sao đâu” nhưng ánh mắt lại buồn. Một đứa trẻ nói “Con không muốn đi học” nhưng thực ra có thể đang lo lắng vì một chuyện xảy ra ở lớp. Một người bạn đời nói “Em ổn” nhưng giọng nói đã khác hẳn mọi ngày.
Nếu chúng ta chỉ nghe câu chữ mà bỏ qua ánh mắt, giọng nói, nét mặt và sự im lặng, đôi khi chúng ta sẽ bỏ lỡ điều người kia thực sự muốn nói.
Vì vậy, khi một người đang kể chuyện, hãy thử đặt điện thoại xuống, nhìn vào họ và nghe cho trọn câu chuyện trước khi nghĩ xem mình phải trả lời thế nào. Đừng vừa nghe vừa chuẩn bị phản bác, phán xét hoặc đưa ra giải pháp. Có những cuộc trò chuyện chỉ thật sự bắt đầu khi người nói cảm nhận được rằng người đối diện đang thực sự ở đó với mình.
Đừng vội sửa cảm xúc của người khác
Một trong những điều dễ làm người khác khép lòng nhất là khi nỗi buồn của họ lập tức bị đem ra so sánh.
“Có mỗi chuyện ấy thôi mà.”
“Người khác còn khổ hơn nhiều.”
“Có gì đâu mà phải suy nghĩ.”
“Thôi, bỏ qua đi.”
Những câu nói ấy có thể xuất phát từ ý tốt, nhưng đôi khi lại khiến người nghe cảm thấy nỗi đau của mình không đáng được quan tâm.
Thay vì cố làm cho cảm xúc của người khác biến mất thật nhanh, hãy cho họ một chút không gian để được cảm nhận nó. Một câu đơn giản như “Mình hiểu, chuyện này chắc làm bạn buồn nhiều”, “Nếu là con, con cũng khó chịu đúng không?”, hay “Mẹ ở đây, con cứ nói cho mẹ nghe” có thể mở ra một cánh cửa mà những lời khuyên dài dòng không thể mở được.
Trong gia đình, đôi khi người thân cần một bờ vai hơn là một lời giải
Hãy thử hình dung một người vợ trở về nhà và nói:
“Em mệt quá. Công việc đã nhiều mà hôm nay cấp trên lại đối xử với em như vậy.”
Người chồng có thể lập tức đưa ra hàng loạt giải pháp: “Thế thì nghỉ việc đi”, “Em cứ kệ họ”, “Đừng để tâm”, “Anh cũng đi làm cả ngày có kêu đâu”.
Những lời ấy có thể hoàn toàn hợp lý, nhưng hợp lý không đồng nghĩa với đúng thời điểm. Có thể người vợ lúc ấy chưa cần một phương án nghỉ việc hay một bài phân tích về công việc. Cô chỉ đang cần được người mình tin tưởng nhất nói rằng: “Hôm nay em đã mệt lắm rồi. Anh hiểu vì sao em khó chịu.”
Khi cảm xúc đã được đón nhận, người ta thường bình tĩnh hơn để nhìn ra vấn đề. Nhiều khi, chúng ta không cần giải quyết thay người khác; chỉ cần giúp họ đủ bình tâm để tự tìm ra cách giải quyết của mình.
Điều này cũng đúng với con trẻ. Khi con kể về một chuyện không vui ở trường, đừng vội hỏi “Thế con đã làm gì?”, càng đừng lập tức tìm xem ai đúng ai sai. Hãy nghe con kể hết. Có thể sau khi được cha mẹ lắng nghe, chính con sẽ tự nói ra điều mình nên làm tiếp theo.
Đồng cảm là cách nói: “Tôi nhìn thấy bạn”
Ai trong chúng ta cũng có những lúc mệt mỏi, tổn thương, tức giận hoặc cảm thấy mình không được ai hiểu. Trong những thời điểm ấy, chỉ cần có một người không vội phán xét, không phủ nhận cảm xúc và chịu ngồi lại bên cạnh, lòng người đã có thể nhẹ đi rất nhiều.
Đồng cảm không làm vấn đề biến mất, nhưng nó khiến người đang đối diện với vấn đề biết rằng mình không phải một mình. Một đứa trẻ được cha mẹ thấu hiểu sẽ dễ học cách thấu hiểu người khác. Một người bạn đời được lắng nghe sẽ dễ mở lòng hơn. Và một gia đình biết nhìn vào cảm xúc của nhau sẽ bớt đi rất nhiều những cuộc tranh luận mà đáng lẽ không cần xảy ra.
Sau cùng, gia đình không phải nơi mọi người lúc nào cũng nghĩ giống nhau. Gia đình là nơi dù không giống nhau, chúng ta vẫn cố gắng hiểu nhau. Khi biết đặt mình vào vị trí của người thân, ta sẽ bớt hỏi “Ai đúng?”, bớt muốn chứng minh “Tôi đã nói rồi mà”, và bắt đầu hỏi một câu quan trọng hơn:
“Nếu mình là người ấy, mình sẽ cảm thấy thế nào?”
Có lẽ đó chính là lúc sự đồng cảm bắt đầu. Và càng được thực hành trong những điều nhỏ bé mỗi ngày, nó càng trở thành một thứ ngôn ngữ âm thầm giúp các thành viên trong gia đình hiểu nhau hơn, thương nhau sâu hơn và dễ dàng mở lòng với nhau hơn.