Có một câu nói rất ngắn nhưng đôi khi đủ làm một cuộc trò chuyện trở nên căng thẳng: “Tại bạn!”
Khi một việc không như ý, chúng ta rất dễ tìm một người để quy trách nhiệm. Con trách bố mẹ không nhắc mình học bài. Bố mẹ trách con không chịu nghe lời. Vợ trách chồng không quan tâm. Chồng trách vợ không thấu hiểu. Rồi từ một chuyện vốn có thể cùng nhau giải quyết, cả gia đình lại bước vào một cuộc tranh luận xem ai là người có lỗi.
Nhưng nếu nhìn kỹ, khi mọi người đều cố chứng minh mình đúng, điều bị bỏ quên đầu tiên thường lại là vấn đề cần được giải quyết và người đang cần được thấu hiểu.
Đổ lỗi là cách dễ dàng, nhưng không giúp vấn đề tốt hơn
Khi nhận ra mình đã làm sai, thừa nhận điều đó chưa bao giờ là chuyện dễ dàng. Ai cũng muốn mình là người đúng, là người có lý. Vì thế, trong những lúc căng thẳng, chúng ta có thể vô thức tìm một lý do ở bên ngoài để cảm thấy nhẹ lòng hơn.
“Vì con không nghe lời nên mẹ mới cáu.”
“Vì bố về muộn nên cả nhà mới như vậy.”
“Vì mẹ không nhắc nên con mới quên.”
“Vì anh không hiểu em nên em mới tức giận.”
Những câu nói ấy có thể khiến chúng ta cảm thấy mình bớt có lỗi, nhưng lại không làm cho tình huống tốt lên. Thậm chí, người nghe thường chỉ nhận được một thông điệp: “Mọi chuyện là do bạn.”
Và khi đã bị đẩy vào vị trí của người có lỗi, họ thường sẽ tìm cách tự bảo vệ mình. Một lời giải thích lại được đưa ra, rồi một lời trách móc khác xuất hiện. Lỗi của ai? Câu hỏi ấy cứ được chuyền từ người này sang người khác, trong khi vấn đề ban đầu vẫn còn nguyên.
Trong gia đình, điều đáng sợ không phải là ai đó mắc lỗi
Gia đình không thể tránh khỏi những lúc bất đồng. Người lớn cũng có thể quên, có thể nóng giận, có thể lựa chọn chưa đúng. Trẻ con lại càng cần rất nhiều thời gian để học cách chịu trách nhiệm với những việc mình làm.
Điều quan trọng không phải là gia đình có bao giờ xảy ra sai sót hay không, mà là sau sai sót ấy, mọi người đối xử với nhau như thế nào.
Nếu một đứa trẻ làm mất đồ, cha mẹ có thể nổi giận và hỏi:
“Sao con lúc nào cũng bất cẩn thế?”
Nhưng cũng có thể bình tĩnh nói:
“Đồ bị mất rồi. Mình cùng xem chuyện gì đã xảy ra và lần sau con có thể làm gì để tránh quên nhé.”
Hai cách nói đều bắt đầu từ một sự việc, nhưng chỉ một cách mở ra cơ hội để đứa trẻ học cách chịu trách nhiệm mà không cảm thấy mình là một người tồi tệ.
Đó cũng là điều người lớn cần dành cho nhau.
Thay vì cố tìm người phải chịu trách nhiệm, hãy cùng hỏi: “Bây giờ chúng ta có thể làm gì để mọi chuyện tốt hơn?”
“Lỗi tại tôi” không phải là tự trách mình
Có một điều rất quan trọng cần phân biệt: nhận trách nhiệm không có nghĩa là tự đổ lỗi cho bản thân trong mọi chuyện.
Một người luôn nghĩ “Tất cả đều tại tôi” có thể dần trở nên mặc cảm, mất tự tin và mang theo cảm giác mình không bao giờ đủ tốt.
Nhận trách nhiệm là một điều khác.
Đó là khi tôi đủ bình tĩnh để nói:
“Việc này tôi đã làm chưa tốt.”
“Lẽ ra tôi nên chuẩn bị kỹ hơn.”
“Tôi đã nói hơi nặng lời với con.”
“Tôi nghĩ mình cần thay đổi cách nói chuyện với bạn đời.”
Một câu “Đó là phần trách nhiệm của tôi” không khiến một người trở nên thấp kém. Ngược lại, nó cho thấy người ấy vẫn đang nắm quyền lựa chọn đối với cuộc sống của mình.
Bởi nếu tất cả đều là lỗi của người khác, thì chúng ta cũng trao luôn cho người khác quyền quyết định cuộc sống của mình.
Đừng hỏi “Ai sai?”, hãy hỏi “Chúng ta làm gì tiếp theo?”
Có những vấn đề trong gia đình không thể giải quyết bằng việc xác định người thắng – người thua.
Một đứa trẻ quên chuẩn bị sách. Người mẹ có thể trách con vì không cẩn thận. Nhưng nếu chỉ dừng lại ở đó, ngày mai con vẫn có thể quên tiếp.
Sẽ hữu ích hơn nếu cả hai cùng nghĩ:
“Làm thế nào để ngày mai con tự nhớ được?”
Có thể chuẩn bị sách từ tối hôm trước. Có thể đặt lịch nhắc. Có thể để con tự lập một danh sách những thứ cần mang theo.
Như vậy, một lỗi sai không chỉ được sửa cho xong. Nó trở thành một bài học về cách giải quyết vấn đề.
Đây cũng là điều cha mẹ có thể dạy con bằng chính cách mình ứng xử mỗi ngày: khi có chuyện xảy ra, thay vì mất thời gian tìm người để trách, hãy chuyển sự chú ý về điều mình có thể làm ngay lúc này.
Đôi khi, người chúng ta cần thắng không phải là người trong gia đình
Trong một cuộc tranh luận, chúng ta rất dễ muốn chứng minh:
“Tôi đã nói đúng.”
“Tôi đã bảo rồi.”
“Thấy chưa, tại anh/chị/con nên mới thế!”
Nhưng nếu cuối cùng mình chứng minh được mình đúng mà người mình yêu lại tổn thương, thì gia đình có thực sự tốt hơn không?
Có những lúc, giữ lại một câu trách móc không làm chúng ta thiệt đi. Ngược lại, nó giúp người đối diện có cơ hội bình tĩnh nhìn lại.
Có những lúc, một câu:
“Có lẽ phần này tôi cũng chưa làm tốt.”
lại có sức mạnh hơn rất nhiều lời biện minh.
Và có những lúc, điều người thân cần nghe không phải là “Ai đúng?”, mà là:
“Thôi, mình cùng tìm cách giải quyết nhé.”
Cha mẹ cũng có thể nói “Bố mẹ đã sai”
Đây có lẽ là một trong những bài học sâu sắc nhất mà cha mẹ có thể trao cho con.
Nếu cha mẹ muốn con biết xin lỗi, hãy để con nhìn thấy cha mẹ biết xin lỗi.
Nếu muốn con biết chịu trách nhiệm, hãy để con nhìn thấy cha mẹ không chạy trốn khỏi phần trách nhiệm của mình.
Nếu muốn con biết thấu hiểu, hãy để con nhìn thấy cha mẹ biết lắng nghe ngay cả khi mình đang không hài lòng.
Một người cha có thể nói:
“Bố đã nóng quá nên nói với con như vậy. Điều đó không đúng. Bố xin lỗi con.”
Một người mẹ có thể nói:
“Lúc nãy mẹ trách con ngay mà chưa nghe con giải thích. Mẹ sẽ nghe con nói lại nhé.”
Những câu nói ấy không làm cha mẹ mất đi vị trí của mình. Trái lại, chúng dạy con rằng người trưởng thành cũng có thể mắc lỗi, và trưởng thành chính là biết nhìn nhận, sửa chữa và làm tốt hơn.
Một gia đình hạnh phúc không phải là gia đình không có lỗi
Sẽ luôn có những ngày cha mẹ mệt mỏi. Có lúc con bướng bỉnh. Có khi vợ chồng hiểu lầm nhau. Có những việc đáng lẽ phải làm nhưng lại quên mất. Có những lời nói ra rồi mới nhận ra mình đã quá nặng.
Gia đình hạnh phúc không phải nơi không ai mắc lỗi.
Đó là nơi khi có lỗi, mọi người không lập tức quay sang chỉ tay vào nhau.
Nơi một người có thể nói “Tôi đã sai” mà không sợ bị coi thường.
Nơi một đứa trẻ có thể thừa nhận “Con quên mất” mà biết rằng mình sẽ được hướng dẫn thay vì bị dán nhãn.
Nơi vợ chồng có thể ngừng cuộc tranh luận để hỏi nhau: “Bây giờ chúng ta cần làm gì để tốt hơn?”
Bởi sau cùng, điều đáng giữ gìn nhất trong một gia đình không phải là việc ai đúng, ai sai, mà là mối quan hệ giữa những người đang cùng sống trong một mái nhà.
Một câu hỏi dành cho mỗi gia đình
Lần tới, khi một chuyện không như ý xảy ra và trong đầu chúng ta bật lên câu “Tại bạn…”, hãy thử dừng lại một chút và hỏi:
“Phần nào trong chuyện này tôi có thể chịu trách nhiệm?”
“Bây giờ chúng ta có thể làm gì để mọi chuyện tốt hơn?”
Bởi “Tại bạn” có thể đẩy những người thân yêu ra xa nhau.
Nhưng “Phần này là trách nhiệm của tôi, mình cùng tìm cách nhé” lại có thể mở ra một con đường khác: con đường của thấu hiểu, trách nhiệm, bao dung và cùng nhau trưởng thành.
Và có lẽ, đó mới là thứ làm nên một gia đình thật sự hạnh phúc.