Có những gia đình ở chung một mái nhà nhưng lại sống trong những thế giới rất khác nhau. Cha mẹ thương con nhưng con không cảm nhận được tình thương. Vợ chồng yêu nhau nhưng càng nói càng dễ tổn thương. Anh chị em quan tâm đến nhau nhưng chỉ vì một câu nói thiếu tinh tế mà trở nên xa cách.
Điều đáng buồn không phải là chúng ta có những lúc bất đồng, mà là sau những bất đồng ấy, chúng ta dần không muốn nói chuyện với nhau nữa.
Một gia đình hạnh phúc không phải là gia đình không bao giờ cãi nhau. Đó là gia đình mà sau những khác biệt, mọi người vẫn còn muốn ngồi lại, muốn nghe nhau nói và muốn hiểu điều đang nằm phía sau những lời nói ấy.
Giao tiếp trong gia đình không chỉ là nói cho người khác nghe điều mình nghĩ, mà còn là cố gắng bước sang thế giới của người khác để hiểu vì sao họ lại nghĩ và cảm nhận như vậy.
1. Đừng chỉ nghe lời con nói, hãy lắng nghe điều con đang muốn nói
Một đứa trẻ chạy đến bên mẹ:
“Mẹ ơi, hôm nay con thấy chú thỏ hình như bị bệnh. Nó cứ hắt hơi mãi mẹ ạ!”
Người mẹ đang bận rộn liền đáp:
“Con được bao nhiêu điểm bài kiểm tra? Bài tập làm chưa? Đi viết nhật ký đi!”
Người mẹ không hề ghét bỏ con. Có thể trong lòng mẹ đang nghĩ đến việc học, đến tương lai của con, đến những điều mình cần dạy con mỗi ngày.
Nhưng với đứa trẻ, điều nó cảm nhận được lại rất khác.
“Mẹ không quan tâm điều con muốn kể.”
Một lần như vậy có thể chẳng đáng kể. Nhưng nếu ngày nào cũng như vậy, đứa trẻ sẽ dần học được cách không kể nữa.
Ban đầu con còn chạy đến:
“Mẹ ơi!”
Sau đó con chỉ nói:
“Không có gì đâu ạ.”
Rồi đến một ngày, con có chuyện buồn cũng không còn tìm đến cha mẹ.
Điều đó không có nghĩa là con hết yêu cha mẹ. Có khi chỉ đơn giản là con đã không còn tin rằng mình sẽ được lắng nghe.
2. Cha mẹ đừng biến mọi cuộc trò chuyện thành một tiết học
Có một điều rất dễ xảy ra khi nuôi dạy con: con vừa mở miệng, cha mẹ đã nghĩ đến việc phải dạy con điều gì đó.
Con kể chuyện ở trường, cha mẹ dạy con cách ứng xử.
Con kể chuyện bạn bè, cha mẹ phân tích đúng sai.
Con nói mình mệt, cha mẹ nhắc con phải cố gắng.
Con mắc lỗi, cha mẹ lập tức giảng giải.
Lâu dần, trong tâm trí của đứa trẻ, mỗi cuộc trò chuyện với cha mẹ đều giống như một bài kiểm tra mà ở đó cha mẹ luôn là người biết đáp án, còn mình luôn là người cần được sửa chữa.
Nhưng trẻ con cũng cần một nơi để được kể chuyện mà không lập tức bị phán xét.
Đôi khi, điều con cần không phải là:
“Con phải làm thế này.”
Mà chỉ là:
“Mẹ nghe này.”
“Bố hiểu vì sao con buồn.”
“Nếu là con, có lẽ bố cũng sẽ khó chịu.”
Sau khi cảm xúc được đón nhận, lời khuyên mới có cơ hội đi vào lòng người.
3. Thay vì “Con phải…”, hãy thử nói “Bố/Mẹ cảm thấy…”
Có một sự khác biệt rất lớn giữa hai cách nói.
“Con lúc nào cũng bừa bộn!”
và
“Mẹ thấy căn phòng như vậy thì hơi mệt, mẹ mong con cùng mẹ sắp xếp lại một chút.”
Một câu khiến đứa trẻ phải phòng thủ.
Một câu mở ra cơ hội để đứa trẻ hiểu cảm xúc của cha mẹ.
Thay vì:
“Con không thể nghe lời một lần được à?”
có thể nói:
“Bố đang lo vì việc này có thể khiến con gặp rắc rối. Bố muốn nghe xem con đang nghĩ gì.”
Đó chính là sự chuyển đổi từ phán xét con người sang chia sẻ vấn đề.
Khi trẻ không cảm thấy mình đang bị tấn công, trẻ sẽ dễ mở lòng hơn. Và khi cánh cửa trong lòng con còn mở, việc dạy dỗ vẫn còn rất nhiều cơ hội.
4. Thông hiểu không có nghĩa là chiều con
Có người sợ rằng nếu lắng nghe con quá nhiều thì con sẽ trở nên ngang bướng.
Không phải vậy.
Thông hiểu không có nghĩa là đồng ý với tất cả những gì con muốn.
Cha mẹ vẫn cần đặt giới hạn, vẫn cần dạy con điều đúng sai và vẫn phải nói “không” khi cần thiết.
Điều khác biệt nằm ở cách chúng ta nói.
“Không được! Mẹ nói thì phải nghe!”
khác với:
“Mẹ hiểu là con rất muốn làm việc đó. Nhưng điều này có thể gây nguy hiểm, nên lần này bố mẹ không đồng ý. Con có thể chọn cách khác, chúng ta cùng nghĩ nhé.”
Đứa trẻ có thể vẫn buồn vì không được làm điều mình muốn.
Nhưng ít nhất, con hiểu rằng ý kiến của mình đã được lắng nghe và cảm xúc của mình được tôn trọng.
Đó là nền tảng để một đứa trẻ học cách tôn trọng người khác sau này.
5. Vợ chồng: Nhiều cuộc cãi vã không bắt đầu từ vấn đề lớn
“Canh nhạt quá.”
“Ăn mặn không tốt cho sức khỏe.”
“Anh có nói muốn ăn mặn đâu, anh chỉ bảo nhạt.”
“Em thấy vừa rồi. Anh khó tính quá thôi.”
Một câu nói nhỏ có thể trở thành một cuộc tranh cãi lớn.
Không phải vì bát canh quan trọng đến vậy.
Mà bởi đằng sau bát canh là cảm giác mình không được tôn trọng, không được ghi nhận và không được hiểu.
Nếu đổi cách nói:
“Em yêu, cảm ơn em đã chuẩn bị bữa tối. Anh thấy món canh rất ngon, chỉ là khẩu vị của anh hơi đậm một chút. Nếu thêm một chút gia vị nữa chắc anh sẽ thích hơn.”
Bản thân vấn đề chưa thay đổi.
Nhưng cách đặt mình vào vị trí của người nghe đã thay đổi.
Trong gia đình, đôi khi điều cứu một cuộc trò chuyện không phải là một lý lẽ thật hay, mà chỉ là một câu nói đủ dịu dàng.
6. Đừng vội nói: “Anh/Em lúc nào cũng thế!”
Những câu như:
“Anh lúc nào cũng vậy.”
“Em chẳng bao giờ hiểu anh.”
“Con lúc nào cũng làm bố mẹ thất vọng.”
nghe có vẻ chỉ là lời nói trong lúc nóng giận, nhưng chúng rất dễ biến một hành động cụ thể thành một bản án về cả con người.
Thay vì:
“Em lúc nào cũng vô tâm!”
hãy thử:
“Việc này khiến anh cảm thấy mình không được quan tâm. Anh muốn em hiểu điều đó.”
Thay vì:
“Con lười quá!”
hãy thử:
“Bố thấy mấy ngày nay con chưa hoàn thành việc này, bố đang lo không biết con gặp khó khăn gì. Con kể bố nghe được không?”
Khi chúng ta nói về hành vi, người kia có thể thay đổi hành vi.
Nhưng khi chúng ta gắn một nhãn như “lười”, “vô tâm”, “ích kỷ”, “bướng bỉnh”, người kia thường chỉ muốn bảo vệ bản thân.
7. Đừng đoán lòng người chỉ từ một khoảnh khắc
Con đi học về, đóng cửa phòng.
Cha mẹ nghĩ: “Nó đang giấu chuyện gì.”
Vợ nằm nghỉ khi chồng về nhà.
Chồng nghĩ: “Cô ấy chẳng quan tâm đến mình.”
Con bật máy tính trong lúc học.
Mẹ nhìn thấy trò chơi trên màn hình và nghĩ: “Nó lại chơi game thay vì học.”
Nhưng sự thật có thể hoàn toàn khác.
Chúng ta thường nhìn thấy một hành động, sau đó tự viết ra cả câu chuyện phía sau hành động ấy.
Và điều nguy hiểm là chúng ta bắt đầu tin vào câu chuyện do chính mình tạo ra.
Vì vậy, trước khi kết luận, hãy hỏi:
“Có phải mình đang biết sự thật, hay mình chỉ đang suy đoán?”
Một câu hỏi nhẹ nhàng có thể cứu một mối quan hệ khỏi rất nhiều hiểu lầm.
8. Người nói cần nghĩ đến người nghe, người nghe cũng cần cố gắng hiểu người nói
Có người nói rất ngắn và nghĩ rằng:
“Tôi nói rõ thế rồi, sao không hiểu?”
Có người lại kể quá nhiều chi tiết khiến người nghe mệt mỏi.
Có người nói điều mình muốn nói nhưng không quan tâm người kia đang cảm thấy thế nào.
Có người nghe nhưng trong đầu đã chuẩn bị sẵn câu trả lời.
Cả hai đều đang ở trong cuộc trò chuyện, nhưng không thực sự gặp nhau.
Giao tiếp giống như hai người cùng chuyền một quả bóng. Nếu một người cứ giữ bóng trong tay thì đó không còn là trò chơi.
Gia đình cũng vậy.
Một người nói cần biết người kia đang nghe thế nào. Một người nghe cần thật sự muốn hiểu người đang nói.
9. Có những lúc con không cần một người thầy, mà cần một người đồng hành
Khi con thất bại, đừng vội nói:
“Mẹ đã bảo rồi mà!”
Khi con bị điểm thấp, đừng lập tức:
“Con phải cố gắng hơn nữa.”
Khi con bị bạn làm tổn thương, đừng vội:
“Thế con phải biết tự bảo vệ mình chứ!”
Hãy thử ngồi xuống bên con và nói:
“Chuyện đó chắc khiến con buồn lắm nhỉ?”
Rồi lắng nghe.
Khi con cảm thấy mình được an toàn, con sẽ kể nhiều hơn.
Khi con kể nhiều hơn, cha mẹ mới hiểu được điều thực sự đang xảy ra.
Và khi đã hiểu, lời dạy lúc ấy sẽ không còn là tiếng nói từ phía trên truyền xuống, mà trở thành bàn tay của một người đang đi bên cạnh con.
10. Điều trẻ nhớ lâu không phải là những gì cha mẹ đã giảng
Một đứa trẻ có thể quên rất nhiều bài học cha mẹ từng nói.
Con có thể quên lời nhắc:
“Phải chăm chỉ.”
“Phải lễ phép.”
“Phải biết yêu thương mọi người.”
Nhưng con rất khó quên cảm giác mình từng nhận được trong gia đình.
Con nhớ cách bố mẹ nói chuyện với nhau.
Con nhớ cách bố mẹ đối xử với mình khi con mắc lỗi.
Con nhớ khi mình buồn, có ai chịu ngồi xuống bên cạnh hay không.
Bởi vậy, cách cha mẹ sống chính là một bài học mà con học mỗi ngày, ngay cả khi không có ai đứng trước bảng giảng bài.
11. Gia đình hạnh phúc không phải là gia đình “không cần nói cũng hiểu”
Người ta thường nói gia đình lý tưởng là nơi chỉ cần nhìn nhau cũng hiểu.
Nhưng có lẽ điều đó không có nghĩa là chúng ta không cần nói.
Ngược lại, bởi vì chúng ta yêu nhau nên càng cần học cách nói chuyện với nhau.
Không ai có khả năng đọc được hoàn toàn suy nghĩ của người khác.
Cha mẹ không thể đọc được lòng con.
Vợ không thể biết hết những áp lực của chồng.
Chồng cũng không thể biết hết những mệt mỏi mà vợ đang mang trong lòng.
Vì vậy, hãy nói.
Nói bằng sự chân thành. Nghe bằng sự kiên nhẫn. Và hiểu bằng tình yêu thương.
12. Sau cùng, hãy để trong lòng mình một khoảng trống
Một chiếc sáo có thể tạo nên âm thanh trong trẻo bởi bên trong nó có khoảng rỗng để luồng hơi đi qua.
Tấm lòng con người cũng vậy.
Nếu trong lòng chúng ta đã chất đầy:
“Tôi đúng.”
“Tôi biết rồi.”
“Anh phải hiểu tôi.”
“Con phải nghe lời.”
thì sẽ chẳng còn chỗ cho người khác bước vào.
Đôi khi, để gia đình gần nhau hơn, điều chúng ta cần làm không phải là nói thêm, mà là bớt đi một chút cái tôi.
Bớt một câu phán xét.
Bớt một lần ngắt lời.
Bớt một lần muốn chứng minh mình đúng.
Và thêm một chút kiên nhẫn để hỏi:
“Nếu đứng ở vị trí của người ấy, mình sẽ cảm thấy thế nào?”
Bởi khi chúng ta chịu bước xuống khỏi vị trí của mình để nhìn thế giới bằng đôi mắt của người thân, hiểu lầm bắt đầu có cơ hội được hóa giải, khoảng cách bắt đầu được thu hẹp, và tình yêu thương có một con đường để trở về.
Gia đình hạnh phúc không phải là nơi mọi người luôn nghĩ giống nhau.
Đó là nơi dù nghĩ khác nhau, mọi người vẫn muốn hiểu nhau.
Và có lẽ, món quà lớn nhất cha mẹ có thể dành cho con không phải là một tuổi thơ hoàn hảo, mà là cảm giác: “Dù con có chuyện gì xảy ra, trong gia đình này luôn có người chịu ngồi xuống và lắng nghe con.”